હરસ-મસા (Piles) એટલે કે હેમોરોઇડ્સ એ એવી શારીરિક તકલીફ છે જેમાં ગુદા ભાગની નસોમાં સોજો આવે છે કે ગાંઠ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે. આ સમસ્યા ઘણા લોકોને થાય છે અને શરૂઆતમાં તે હળવી હોય છે, પરંતુ જો સમયસર સારવાર ન મળે તો તે ગંભીર બની શકે છે. હરસ-મસાની તકલીફમાં દર્દીને બેસવામાં, ચાલવામાં અથવા શૌચક્રિયા દરમિયાન ભારે પીડાનો અનુભવ થાય છે.

આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ કબજિયાત, ઓછો ફાઈબરવાળો આહાર, લાંબા સમય સુધી એકજગ્યાએ બેસીને કામ કરવું, ભારે વજન ઉઠાવવું અથવા ગર્ભાવસ્થા હોઈ શકે છે. જ્યારે પેટ સાફ ન રહે ત્યારે ગુદાની નસો પર દબાણ વધે છે અને હરસ-મસાની શરૂઆત થાય છે. કેટલીકવાર વારસાગત કારણોસર પણ આ તકલીફ જોવા મળે છે.

હરસ-મસાના સામાન્ય લક્ષણોમાં ગુદા ભાગમાં ખંજવાળ, બળતરા, પીડા, સોજો અને શૌચ દરમિયાન રક્તસ્રાવનો સમાવેશ થાય છે. શરૂઆતમાં આ લક્ષણો સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ ધીમે ધીમે તે વધુ કષ્ટદાયક બની શકે છે અને દર્દીને રોજિંદા કાર્યોમાં પણ મુશ્કેલી પડે છે.

આ તકલીફની સારવાર માટે સૌપ્રથમ આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવો જરૂરી છે. વધુ ફાઈબરયુક્ત ખોરાક જેમ કે ફળ, લીલા શાકભાજી અને અનાજ લેવાથી કબજિયાત દૂર થાય છે. દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું અને નિયમિત કસરત કરવી પણ ખૂબ જ આવશ્યક છે. આ પ્રાથમિક ઉપાયો હરસ-મસાની તકલીફ ઘટાડવામાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે.

જ્યારે ઘરેલુ ઉપાયોથી આરામ ન મળે ત્યારે દવાઓ, મલમ (Ointment) અથવા મેડિકલ પ્રોસિજરની જરૂર પડે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં સર્જરી પણ કરાવવી પડે છે, જેમાં ફૂલેલી નસો કે મસાને દૂર કરવામાં આવે છે. આધુનિક તબીબી પદ્ધતિઓ (જેવી કે લેસર) દ્વારા આ ઓપરેશન ઓછા દુખાવા સાથે થાય છે અને દર્દી ઝડપથી સાજા થઈ જાય છે.

આ સમસ્યાને અવગણવી ન જોઈએ કારણ કે લાંબા ગાળે તે વધુ જટિલતાઓ ઊભી કરી શકે છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી દર્દીને આ પરિસ્થિતિમાંથી મુક્તિ મળી શકે છે. નિષ્ણાત ડોક્ટરની સલાહ લેવી અને તેમના માર્ગદર્શન મુજબ સારવાર કરાવવી એ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. યોગ્ય કાળજી, સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને તબીબી સારવાર દ્વારા તેને સંપૂર્ણપણે કાબૂમાં રાખી શકાય છે. સારવાર બાદ વ્યક્તિ ફરીથી સ્વસ્થ અને આરામદાયક જીવન જીવી શકે છે.