સોનોગ્રાફી એક આધુનિક તબીબી (ચિકિત્સાકીય) પદ્ધતિ છે, જે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તરંગોનો ઉપયોગ કરીને શરીરના આંતરિક અંગોની સ્પષ્ટ છબી પ્રદાન કરે છે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પીડારહિત (પેઈનલેસ) અને સલામત છે, કારણ કે તેમાં રેડિયેશનનો ઉપયોગ થતો નથી. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બાળકના વિકાસની ચકાસણી તેમજ હૃદય, લિવર (યકૃત), કિડની (મૂત્રપિંડ) અને પિત્તાશય (ગૉલબ્લેડર) જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગોની તપાસ માટે સોનોગ્રાફી સૌથી વધુ વિશ્વસનીય રીત માનવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ડૉક્ટરો સરળતાથી બીમારીઓની પ્રારંભિક અવસ્થા શોધી શકે છે.

સોનોગ્રાફીનો ઉપયોગ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બાળકના હૃદયના ધબકારા, વૃદ્ધિ, તેમજ ગર્ભાશયમાં રહેલી અન્ય પરિસ્થિતિઓને જાણવા માટે થાય છે. માતા અને બાળકની સલામતી જાળવવા માટે નિયમિત સોનોગ્રાફી કરાવવી જરૂરી બની જાય છે. આથી ડૉક્ટરોને બાળકની સ્થિતિ, પાણીની માત્રા (Amniotic Fluid), તેમજ પ્લેસેન્ટાની સ્થિતિ વિશે ચોક્કસ માહિતી મળી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સોનોગ્રાફી માતા-પિતાને આશ્વાસન આપવાનું મહત્વનું સાધન છે. માત્ર ગર્ભાવસ્થા જ નહીં, પરંતુ પેટમાં દુખાવો, પથરીની તકલીફ, કિડનીમાં પથરી કે પિત્તાશયમાં સમસ્યા શોધવા માટે પણ સોનોગ્રાફી ઉત્તમ સાધન છે. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સ્કેન દ્વારા ડૉક્ટર સરળતાથી પથરીનું કદ, સ્થાન અને તેની અસર વિશે જાણકારી મેળવી શકે છે. જેના આધારે યોગ્ય સારવાર પસંદ કરવામાં સહાય મળે છે.

હૃદય સંબંધિત બીમારીઓમાં પણ સોનોગ્રાફીનો મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ થાય છે. ઈકો કાર્ડિયોગ્રાફી (Echocardiography) દ્વારા હૃદયના ધબકારા, વાલ્વ્સની કાર્યક્ષમતા અને લોહીની ગતિ વિશે વિગતવાર માહિતી મળી શકે છે. આથી ડૉક્ટરોને હૃદયની તકલીફનું વહેલું નિદાન કરવામાં સહાય મળે છે. સોનોગ્રાફીનો ઉપયોગ સ્ત્રીઓમાં સ્ત્રીરોગ (ગાયનેકોલોજી) સંબંધિત બીમારીઓમાં પણ થાય છે. અનિયમિત માસિક, ગર્ભાશયમાં ગાંઠ, સિસ્ટ અથવા અન્ય તકલીફોની તપાસમાં આ પદ્ધતિ ખૂબ અસરકારક છે. દર્દીને કોઈ પણ પ્રકારની પીડા વિના આંતરિક સ્થિતિની સ્પષ્ટ માહિતી પ્રાપ્ત થતી હોવાથી આ પદ્ધતિ વધુ વિશ્વસનીય બની જાય છે.

સોનોગ્રાફી દ્વારા યકૃત, અગ્નાશય (Pancreas), પિત્તાશય, પાચનતંત્ર અને મૂત્રાશય જેવા અંગોની તંદુરસ્તીની તપાસ પણ શક્ય બને છે. કોઈ પણ અંગમાં ગાંઠ, ઈન્ફેક્શન કે બીજાં રોગલક્ષણો હોય તો સોનોગ્રાફી તેને ઝડપથી શોધી કાઢે છે. આ રીતે બીમારીઓની પ્રાથમિક અવસ્થા શોધવામાં તે ખૂબ જ મદદરૂપ છે. સોનોગ્રાફી સંપૂર્ણપણે દર્દી-મૈત્રીપૂર્ણ અને સલામત પ્રક્રિયા છે. આ માટે કોઈ ખાસ તૈયારીની જરૂર પડતી નથી અને તેનો ખર્ચ પણ વ્યાજબી (Reasonable) હોય છે. અદ્યતન ટેકનોલોજીથી સજ્જ સોનોગ્રાફી મશીનો વધુ સ્પષ્ટ અને સચોટ પરિણામો આપે છે. આજે લગભગ દરેક મોટી હોસ્પિટલ અને ડાયગ્નોસ્ટિક સેન્ટરમાં સોનોગ્રાફી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જે દર્દીઓની સારવારમાં ક્રાંતિ લાવનારી સાબિત થઈ રહી છે.