પેરાલીસિસ (લકવા) એ ચેતાતંત્ર (નર્વસ સિસ્ટમ) અને સ્નાયુઓની એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં શરીરના એક અથવા એકથી વધુ ભાગો સંપૂર્ણ અથવા આંશિક રીતે કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિ અચાનક અથવા ધીમે ધીમે ઊભી થઈ શકે છે અને દર્દીની જીવનશૈલી પર ગંભીર અસર પેદા કરે છે. પેરાલીસિસ સામાન્ય રીતે મગજ, કરોડરજ્જુ (Spinal Cord) કે નસોમાં નુકસાન થવાના પરિણામે થાય છે.

પેરાલીસિસના લક્ષણોમાં શરીરના ભાગોમાં અસમર્થતા, સ્નાયુઓની નબળાઈ, ચાલવામાં મુશ્કેલી, સ્પર્શ સંવેદનામાં ઘટાડો, સંતુલન જાળવવાની ક્ષમતા ઘટવી અને કેટલીકવાર દુખાવો શામેલ છે. લક્ષણોનું સમયસર નિદાન ન મળતા તે ગંભીર પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. પેરાલીસિસ થવાના મુખ્ય કારણોમાં બ્રેઈન સ્ટ્રોક, સ્નાયુઓમાં ઈજાઓ, નસો પર દબાણ, મગજ અથવા કરોડરજ્જુનું સંક્રમણ (Infection), ન્યુરોડિજનરેટિવ રોગો અને ગંભીર શારીરિક ઈજાઓ સામેલ છે. વારસાગત પરિબળો અને અયોગ્ય જીવનશૈલી પણ આ પરિસ્થિતિને પ્રભાવિત કરી શકે છે.

પ્રાથમિક ઉપચારમાં આરામ, યોગ્ય દવા અને દર્દીની સ્થિતિને અનુરૂપ ફિઝિયોથેરાપી મહત્વપૂર્ણ છે. દર્દીની ગતિશીલતા જાળવવા માટે સ્ટ્રેચિંગ (Stretches), સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે કસરતો (Exercises) અને ઓક્યુપેશનલ થેરાપી મદદરૂપ થાય છે. આ પગલાં પુનર્વસન (Rehabilitation) માં લાભ આપે છે. જ્યારે પ્રાથમિક ઉપચાર પૂરતા ન હોય, ત્યારે ડોક્ટર MRI, CT સ્કેન અને નસોના નિદાન દ્વારા પેરાલીસિસના કારણનું ચોક્કસ નિદાન કરે છે. આ નિદાનના આધારે દવા, સર્જરી, રિહેબિલિટેશન અથવા સ્પેશિયલ થેરાપી સૂચવવામાં આવે છે. સમયસર સારવારથી અનેક કેસોમાં કાર્યક્ષમતા સુધારી શકાય છે.

સતત રિહેબિલિટેશન, યોગ્ય પોષણ અને નિયમિત ડોક્ટર ચેકઅપ પેરાલીસિસના દર્દીઓને આરામદાયક અને સ્વતંત્ર જીવન જીવવામાં મદદ કરે છે. સ્નાયુ મજબૂતી અને રોજિંદા કાર્યોનું પુનઃશિક્ષણ આ પ્રક્રિયામાં અગત્યનું છે. આજના વ્યસ્ત જીવનમાં પેરાલીસિસ સામાન્ય તકલીફ ન હોવા છતાં ગંભીર પ્રભાવ પેદા કરી શકે છે. સમયસર નિદાન, યોગ્ય સારવાર અને પુનર્વસન અપનાવીને દર્દી આરામદાયક, સ્વસ્થ અને કાર્યક્ષમ જીવન જીવી શકે છે અને પેરાલીસિસથી સંબંધિત જોખમો ઘટાડવામાં સફળ થઈ શકે છે.